صندوق سرمایه‌گذاری مشترک ابزاری سودمند برای سرمایه‌گذاران مبتدی و تازه‌وارد

 

مقدمه

ثبات‌بخشی و توسعه بازارهای مالی نیازمند به‌کارگیری ابزارها و نهادهای مالی نوین است. یکی از این ابزارها صندوق سرمایه‌گذاری مشترک است که با جمع‌آوری وجوه از سرمایه‌گذاران، آن را در مجموعه‌ای از اوراق بهادار از قبیل سهام، اوراق مشارکت و سایر ابزارهای مالی سرمایه‌گذاری می‌کند. سرمایه‌گذارانی که آشنایی کافی با فرآیند سرمایه‌گذاری در بورس اوراق بهادار ندارند و از ریسک‌های آن مطلع نیستند و یا زمان لازم برای پیگیری سرمایه‌گذاری خود ندارند می‌توانند با مشارکت در این صندوق‌ها از مزایای آن نظیر مدیریت حرفه‌ای وجوه، قانونمند بودن، ریسک اندک به‌دلیل تنوع‌بخشی، قابلیت نقدشوندگی بالا و نیز نظارت مناسب و در نتیجه امنیت سرمایه‌گذاری بهره‌مند شوند.

این صندوق‌ها در چارچوب مقررات و براساس اساس‌نامه و امیدنامه خود فعالیت خواهند کرد و از سوی سازمان بورس و اوراق بهادار و حسابرس مستقل نظارت و کنترل می‌شوند، که این مسأله موجب افزایش شفافیت اطلاعات می‌گردد. در حال حاضر در بازار سرمایه ایران تعدادی از این صندوق‌ها توسط شرکت‌های کارگزاری و تأمین سرمایه اداره می‌شوند.

 

تعریف

زمانی‌که سه تن از مدیران شرکت Boston Securities در سال 1924 برای خلق اولین صندوق مشترک سرمایه‌شان را با هم جمع کردند، نمی‌دانستند که ایده صندوق مشترک تا چه حد معروف خواهد شد. ایده جمع‌آوری سرمایه‌ها برای مقاصد سرمایه‌گذاری در اواسط قرن نوزدهم در اروپا آغاز شد. اولین صندوق جمع‌آوری سرمایه در سال 1893 برای هیات علمی دانشگاه هاروارد تاسیس شد. در 21 مارس سال 1924 اولین صندوق رسمی مشترک تاسیس شد.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک از جمله نهادهای مالی بازار سرمایه به شمار می‌آیند که در سال‌های اخیر به جایگاه ویژه‌ای در این بازار دست یافته‌اند؛ رشد روزافزون این صندوق‌ها در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه نشان دهنده اقبال عمومی به آنها است بطوری‌که در برخی کشورها امروزه از هر سه شهروند، یک نفر دارنده واحد سرمایه‌گذاری صندوق‌های مشترک است. تعداد این صندوق‌ها در سطح جهان تا پایان سال ۲۰۰۷ از ۶۲ هزار مورد و ارزش دارایی‌های تحت مدیریت آنها از  ۲۴ هزار میلیارد دلار فراتر رفته است. کشورهای دیگر نیز با توجه به اهمیت این قـبـیـل صـندوق‌ها به تـشکیل و گـسـتـرش صندوق‌های سرمایه‌گذاری اقدام کرده‌اند. در ایران نیز در مدت کوتاهی که از تاسیس و فعالیت این صندوقها می‌گذرد شاهد استقبال قابل توجهی از سوی سرمایه‌گذاران هستیم، بطوری‌که ارزش صندوق‌های سرمایه‌گذاری به بیش از 1700 میلیارد ریال بالغ می‌شود که این میزان مشارکت دلیلی بر علاقه مردم و دید مثبت سرمایه‌گذاران نسبت به آنها به عنوان بستر مناسبی برای سرمایه‌گذاری است. از عمر سبدهای سرمایه‌گذاری مشترک در ایران در حدود پنج سال می‌گذرد. از آنجا که در قانون تاسیس بورس اوراق بهادار ابزارها و نهادهای جدید مالی پیش بینی نشده بود، بر اساس آئین‌نامه ارائه خدمات مشاوره و سبدگردانی اوراق بهادار اجازه تشکیل سبد‌هایی ممکن شد که به منظور استفاده سرمایه‌گذاران خرد از خدمات تخصصی کارگزاران بورس، ایده تجمیع مدیریت کلان این سرمایه‌ها با عنوان سبدهای اوراق بهادارمشاع اجراء شد. اما با تصویب قانون بازار اوراق بهادار اجازه فعالیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار صادر شد.

علاوه بر این تا پایان مهر ماه سال 88 بیش از 3100 نفر از سرمایه‌گذاران حقیقی در این صندوق‌ها مشارکت داشته‌اند. البته چنین حالتی عمدتاً به ویژگی‌های مثبت، کارکرد و مزایای این نهاد مالی مربوط می‌شود.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، نهادهایی هستند که با فروش واحدهای سرمایه‌گذاری خود به مردم، وجوهی را تحصیل و آنها را در ترکیب متنوعی از اوراق بهادار شامل سهام، اوراق قرضه، ابزارهای کوتاه‌مدت بازار پول و دارایی‌های مالی دیگر سرمایه‌گذاری می‌کنند و خریداران واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، به نسبت سهم خود، بخشی از مالکیت صندوق را به دست می‌آورند و هر واحد سرمایه‌گذاری صندوق بیانگر درصد معینی از مالکیت دارایی‌های صندوق و درآمد حاصل از آن دارایی‌ها است. نکته ممتاز این صندوق‌ها این است که سرمایه گذاران در این صندوق در پایان هر روز معاملاتی می‌توانند به مدیر صندوق مراجعه و سرمایه‌گذاری خود را بر اساس قیمت روز به نقد تبدیل کنند.

 بر اساس قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران صندوق سرمایه‌گذاری، نهادی مالی که فعالیت اصلی آن سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار است و مالکان آن به نسبت سرمایه‌گذاری خود، در سود و زیان صندوق شریک‌اند، تعریف شده است.

 به عبارت ساده‌تر صندوق مشترک یک واسطه مالی ساده است که به یک گروه سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد، سرمایه و پول‌هایشان را با هدف سرمایه‌گذاری و با شرایط از پیش‌تعیین شده روی هم انباشته کنند. این صندوق یک مدیر دارد که مسئول سرمایه‌گذاری پول‌های جمع شده با استفاده از ابزارهای سرمایه‌گذاری ( معمولاً سهام یا اوراق قرضه) است.

زمانی که یک فرد در یک صندوق مشترک سرمایه‌گذاری می‌کند، در حقیقت ( به صورت مشاع ) مالک بخشی از سهامی می‌شود که در یک صندوق مشترک وجود دارد و یا به اصطلاح سهامدار صندوق می‌شود.

 با خرید گواهی یا واحد "صندوق مشترک" نیازی نیست افراد خود را درگیر تحلیل در بازار اوراق بهادار کنند و علاوه بر این با تجمیع سرمایه‌های کوچک، سرمایه هنگفتی به دست می‌آید که در بورس اوراق بهادار به عاملی مولد تبدیل می‌شود.

ضرورت تشکیل صندوق‌ها

اشتراک یا ادغام مجموعه‌ای از ثروت و بهره برداری از منافع مشترک آن روش مطلوب برای برخی از سرمایه‌گذاران بویژه سرمایه‌گذاران مبتدی و تازه وارد است. با استفاده از یک کاسه کردن و مدیریت تخصصی دارایی‌ها، کارآیی پورتفولیوها و بازدهی آن می‌تواند افزایش یابد.

 

ویژگی‌ها و مزایای صندوق‌های سرمایه‌گذاری

اقبال عمومی در جهان به صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، به دلیل وجود خصوصیات و عملکرد این قبیل صندوق‌هاست :

-        نقدشوندگی: یک از مهمترین ویژگی این صندوق‌ها نقدشوندگی است. نقدشوندگی یعنی تبدیل به نقدکردن دارایی مالی در کمترین زمان و با صرف کمترین هزینه. در بازارهای اوراق بهادار همواره شرایطی بوجود می‌اید که بر اساس آن یک سرمایه‌گذار به سادگی نمی‌تواند دارایی مالی خود اعم از سهم، اوراق قرضه یا مشارکت و یا سایر اوراق بهادار را به پول نقد تبدیل کند؛ اما از آنجا که صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک قابلیت بازخرید اوراق بهادار را دارند، از اینرو نقدشوندگی آنها نسبت به همه اوراق بهادار موجود بالاتر است.

-         سادگی در سرمایه‌گذاری: یـکی از خصوصیات صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، سادگی در سرمایه‌گـذاری بــرای سـرمایه‌گذاران جـزء، مبتدی و غیرحرفه‌ای است. خرید واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق سرمایه‌گذاری تنها با مراجعه به کارگزاران و شرکت‌های دارای صندوق میسر می‌شود و از آنجا که مانند سهام و سایر اوراق بهادار نیاز به تحلیل صنعت یا ورقه بهادار خاصی ندارد. علاوه بر این امکان حضور فعال و مستمر این دسته از سرمایه‌گذاران با توجه به ماهیت سرمایه متغیر صندوق‌ها برای همیشه وجود دارد.

-        تنوع در سرمایه‌گذاری: با توجه به مقررات، این قبیل صندوق‌ها مـجــاز بــه سرمایه‌گذاری محدودی در هر شرکت و هر صنعت هستند. لذا پرتفولیو یا سبد سهام صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک دارای ترکیب متنوعی است و این امکان ریسک سرمایه‌گذاری در صندوق را به نحو چشم‌گیری کاهش می‌دهد. در حال حاضر صندوق‌های سرمایه‌گذاری در ایران تنها مجاز به حداکثر 30 درصد سرمایه‌گذاری در هر صنعت و همچنین حداکثر 10 درصد در هر ورقه‌ بهادار خواهند بود.

-        مدیریت حرفه‌ای: صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، با به‌کارگیری از توان حرفه‌ای مدیران و کارشناسان آشنا به نحوه سرمایه‌گذاری در بورس اوراق بهادار و استفاده از بهترین نرم‌افزارهای موجود سعی در تشکیل بهترین ترکیب سبد سهام هستند که سرمایه‌گذاران با مشارکت در این صندوق‌ها از این مدیریت حرفه‌ای بهره‌مند می‌شوند. علاوه بر این ریسک سرمایه‌گذاری را با ایجاد سبد سهام و مدیریت سبد، نسبت به سرمایه‌گذاری انفرادی کاهش می‌دهند.

-        صرفه‌های مقیاس (هزینه‌های معقول): هزینه‌های خرید و فروش سهام صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک نسبت به خرید و فروش مستقیم سهام، برای سرمایه‌گذاران کم‌تر است. زیرا تنها یک گروه از تحلیل‌گران برای مجموعه‌ای از سرمایه‌گذاران بازار را تحلیل کرده و بصورت گروهی اقدام به سرمایه‌گذاری می‌کنند. که در این شرایط هزینه معاملات نیز با تجمع وجوه به شدت کاهش می‌یابد.


انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری

صندوق‌های مشترک در دو بخش جداگانه بلندمدت و کوتاه‌مدت فعالیت می‌کنند. صندوق‌های مشترک بلندمدت بیشتر در زمینه سهام و اوراق بهادار با درآمد ثابت ( مانند اوراق‌مشارکت ) فعالیت دارند که جزئی از بازار سرمایه هستند. صندوق‌های مشترک کوتاه‌مدت نیز شامل صندوق‌های مشترک بازار پول هستند که تعدادی مشمول مالیات و برخی معاف از مالیات می‌شوند.

از طرفی با توجه به اهداف صندوق‌ها، انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری به شرح ذیل طبقه‌بندی می‌شوند:

-        سرمایه‌گذاری در شرکت‌های پذیرفته شده در بورس

-        سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه دولتی و خصوصی

-        سرمایه‌گذاری ترکیبی در سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بورس و اوراق قرضه

-        سرمایه‌گذاری در بازار پول

-        سرمایه‌گذاری در بخش‌های کشورهای مختلف و ...

ارزش خالص دارایی‌ها یا NAV صندوق سرمایه‌گذاری

ارزش خالص دارایی اصطلاحی است که هم برای شرکت‌های سرمایه‌گذاری و هم برای صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک به‌کار می‌رود که بیان کننده ارزش دارایی‌های صندوق در هر لحظه است. ارزش خالص دارایی‌های شرکت‌های سرمایه‌گذاری عمدتا از مکانیزم عرضه و تقاضا تعیین می‌شود، اما برای صندوق‌های سرمایه‌گذاری این میزان هر روز توسط مدیران صندوق بر اساس ارزش روز اوراق بهادار موجود در صندوق محاسبه و در پایان روز از طریق سایت شرکت اطلاع‌رسانی می‌شود.

به عبارت ساده‌تر  NAVارزش هر سهم صندوق مشترک است که از تقسیم خالص ارزش دارایی سرمایه‌گذاری شده صندوق به قیمت بازار به تعداد واحدهای سرمایه‌گذاری منتشره شده بدست می‌آید و در واقع ارزش یک واحد سرمایه‌گذاری مجزا از صندوق است. واحدهای هر صندوق با ارزش NAV نشان داده می‌شود. این ارزش تغییر می‌کند و دائما در نوسان است. علت این نوسان تغییر در ارزش اورق بهادار موجود در سبد سهام صندوق است.


 نحوه عملکرد

وجود تنوع در ابزارهای مالی، از جمله عوامل موثر در ایجاد انگیزه برای مشارکت سرمایه‌گذاران در بازارهای متشکل سرمایه است. از همین رو است که ابداعات و نوآوری های بسیاری در چند دهه گذشته در این بازارها صورت گرفته است. با این حال به دلیل وابستگی و ارتباط بسیار نزدیک بازارهای مالی با یکدیگر، سرمایه گذاری در این بازارها همچنان پرخطر جلوه می کند. از جمله ابزارهای مالی که با هدف جمع آوری وجوه از سرمایه‌گذاران و اختصاص آن‌ها به خرید انواع اوراق بهادار به منظور کاهش ریسک سرمایه گذاری، بهره گیری از صرفه جویی های ناشی از مقیاس و تامین منافع برای سرمایه گذاران و کسب سود ابداع شده، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک است.
هر صندوق سرمایه‌گذاری مشترک می‌بایستی امیدنامه (چشم‌انداز) صندوق شامل اهداف و اشکال سرمایه‌گذاری، هزینه‌ها، نحوه فروش و بازخرید سهام صندوق و سایر موارد را به سرمایه‌گذاران بالقوه و عموم ارایه کند. کلیه عملیات صندوق در چارچوب امیدنامه به انجام خواهد رسید. به علاوه، صندوق باید گـزارش عملکـرد و وضعیـت خود را در دوره‌های زمانی مشخص که در امیدنامه قید کرده است، به سهامداران ارایه کند. و آن‌چنانکه اشاره شد توسط سازمان بورس و اوراق بهادار نظارت می‌شود.

با توجه به ویژگی‌های بورس تهران و وجود تجمع برای خرید و فروش سهام در ساعات معاملاتی، مشارکت در این صندوق‌ها نه با صف فروش و خرید متوقف و نه درگیر توقف نماد معاملاتی می‌شود.

 واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق سرمایه‌گذاری مشترک به طور مستقیم از صندوق یا کارگزار صندوق خریداری می‌شود و سرمایه‌گذار نمی‌تواند آن ها را در یک بازار دست دوم به سرمایه‌گذاران دیگر واگذار کند؛ قیمتی که سرمایه‌گذار برای هر سهم صندوق می‌پردازد برابر با ارزش خالص دارایی (NAV) سهام به علاوه کارمزدهایی است که در موقع خرید تعیین می‌شود .گواهی صندوق سرمایه‌گذاری مشترک قابل بازخرید توسط مدیر صندوق است؛ به عبارت دیگر، سهامداران می‌توانند گواهی سرمایه‌گذاری خود را به صندوق یا کارگزار صندوق بازگردانند. قیمت بازخرید هم تقریبا معادل ارزش خالص دارایی هر سهم، منهای کارمزدهای تعیین شده مانند کارمزد بازخرید است. 

در حال حاضر بیست صندوق سرمایه‌گذاری مشترک در کشور فعال است که مدیریت آن را شرکت‌های کارگزاری و موسسات تامین سرمایه به عهده دارند. یک صندوق سرمایه‌گذاری نیز در اوراق با درآمد ثابت فعالیت می‌کند.

بر اساس مطالعات صورت گرفته آنچه در اقبال سرمایه‌گذاران در خرید واحدهای سرمایه‌گذاری این صندوق‌ها موثر بوده، کارکرد مناسب آنها در گذشته است. این در حالیست که تبلیغات، معرفی دیگران و غیره کمترین تاثیر کمتری در مشارکت سرمایه‌گذاران برای خرید گواهی‌های سرمایه‌گذاری صندوق ها در سراسر جهان داشته است. و این بدان معنی است که سرمایه‌گذاران باید در فضای رقابتی موجود بین صندوق‌ها، صندوق‌ بهتر را انتخاب کنند.