بسیاری از بورس‌ها همگام با رشد بازارها، به‌منظور افزایش دسترسی سرمایه‌گذاران به بازار سرمایه، در جستجوی راه‌حل‌های مبتنی بر تکنولوژی هستند. هدف این اقدامات تسهیل ورود جریان‌های سرمایه‌گذاری به بازار است. بورس‌ها سعی در سازماندهی و استفاده از امکانات جهت دسترسی بیش‌تر مشارکت‌کنندگان بازار فراتر از سیستم‌های سنتی دارند.

از طرفی با جهانی شدن بازارها و افزایش رقابت، بورس‌ها در کنار جذب سفارش از سایر کشورها باید موقعیت خود را نیز تثبیت کنند و بتوانند مسیری کارا برای دسترسی سرمایه‌گذاران به بازارهایشان فراهم کنند. هدف از توسعه‌ی تکنولوژیکی بازار دست دوم نیز بهبود دسترسی به بازار و امکان استفاده از مدل‌های معاملاتی مختلف است. منظور از دسترسی مستقیم به بازار فراهم آوردن تسهیلات الکترونیکی لازم جهت دسترسی مستقیم سرمایه‌گذاران به بازار است. به‌عبارت دیگر فرآیندی است که فرد از طرف خود و به‌طور مستقیم اقدام به ارسال سفارش به سیستم معاملاتی بازار می‌کند. با استفاده از این سیستم، سرمایه‌گذاران همچنان از خدمات کارگزاران استفاده می‌کنند؛ اما در این حالت آن‌ها کنترل بیش‌تری بر روی معاملات خود دارند و تأثیرات جانبی کارگزار بر روی معاملات کاهش می‌یابد.

با هدف ارائه خدمات به روز و مبتنی بر فناوری‌های نوین در کشور و در راستای نوآوری در ارائه خدمات در بازار سرمایه برای اولین بار امکان داد و ستد برخط (Online Trading) در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران در سال 1389 فراهم شد.

این تحول بزرگ که در بورس از آن به عنوان انقلاب دوم[1] بازار سرمایه یاد می‌شود، چیزی نیست جز دسترسی مستقیم معامله‌گران به سامانه معاملات یا همان معاملات آنلاین؛ اتفاقی که بورس تهران را در مسیر گذر از روش‌های سنتی قرار می‌دهد و به معامله‌گران این امکان را می‌دهد که به­طور مستقیم و بدون هیچ واسطه‌ای به خرید و فروش سهام در بورس بپردازند.
اما انقلاب دوم بازار سرمایه که امکان معاملات بر خط است، امکانی است که موجب می‌شود تا سرمایه‌گذاران خود به معامله مستقیم سهام در بورس بپردازند. اولین بار در دنیا، معاملات بر خط در سال 1995 در آمریکا راه‌اندازی شد که به دلیل تجربه موفق رخ داده در این کشور به تدریج دیگر کشورها از جمله انگلیس، کره جنوبی، چین، هنگ‌کنگ، تایوان و ... امکان استفاده از معاملات آنلاین را در بورس خود ایجاد کردند. بدون شک سرمایه­گذاران حرفه‌ای‌ از لذت معامله مستقیم سهام در بورس بی‌خبر نیستند، لذتی که تا پیش از این تنها کارگزاران از آن بهره‌مند هستند؛ اما در این شرایط جدید خود سرمایه‌گذار به راحتی می‌تواند سرنوشت سرمایه‌ خود را در بورس رقم بزند و عملا در مقام یک معامله‌گر حرفه‌ای ایفای نقش کند.

در این گزارش سعی شده است تا با بررسی وضعیت فعلی معاملات آنلاین، کالبدشکافی و عارضه­یابی چالش­های موجود و بررسی تطبیقی شکل­گیری معاملات آنلاین در سایر کشورها، به ارایه راهکارها و پیشنهاداتی در جهت توسعه و گسترش استفاده از این معاملات پرداخته شود.

2- سیر تحول شیوه­های معاملات

الف) روش‌های سنتی

قبل از ظهور معاملات الکترونیک، معاملات اوراق بهادار غالباً در طبقه‌ای از یک بورس که در آن معامله‌گران لباس­هایی به رنگ‌های متفاوت به تن داشتند (تا مشخص باشد که برای چه بنگاهی کار می‌کنند) انجام می‌شد و معامله‌گران در حال اشاره به هم بودند[2]. در روش‌ سنتی که تقریباً از زمان آغاز به کار بورس تهران مرسوم بوده است، سرمایه‌گذاران با مراجعه حضوری به شرکت‌های کارگزاری سفارش خرید یا فروش خود را با پر کردن فرم‌های کاغذی به کارگزار اعلام می‌کنند. البته پیش از این مشتری باید وجوه نقدی برای خرید اوراق بهادار را با مراجعه به بانک، به حساب کارگزاری واریز نماید و فیش واریزی را به رویت کارگزار برساند. همچنین امکان سفارش تلفنی برای بعضی از مشتریان وجود دارد اما با توجه به ریسک بالای سفارش‌های تلفنی، معمولاً این امکان در اختیار همه مشتریان در روش سنتی وجود ندارد. از آنجایی‌که زمان عامل تعیین‌­کننده‌ای در بازار سرمایه است، اکنون این روش در شرکت‌های کارگزاری کمتر استفاده می‌شود. بنابراین با توجه به توسعه کاربرد فناوری اطلاعات سعی شد تا آنجاکه امکان دارد برخی از مراحل به صورت الکترونیکی انجام شود. اما امروزه بیش‌تر کارگزاران برای وارد کردن سفارش مشتریان از سیستم‌های الکترونیکی استفاده می‌کنند. زیرساخت‌های معاملاتی مدرن و پیشرفته دارای ویژگی‌های زیر هستند:

1.    سازوکار معاملاتی کاراتری را ارایه می‌کند که این مسأله به سریع‌تر شدن فرآیند اجرای سفارش‌ها منجر می‌شود.

2.    سیستم و تکنولوژی آن برای سازگاری با تغییرات آتی قابل اعتماد و انعطاف‌پذیر است و معمولاً قابلیت تطبیق با افزایش ساعات معاملات، افزایش حجم معاملات و نوسان‌های بازار را دارند.

3.    امکان همگرایی بین بازارها را فراهم می­کند.

در دسترس بودن، شفافیت، به صرفه بودن، انجام معاملات در کوتاه‌ترین زمان، دقت و صحت را می‌توان به ویژگی‌های سامانه‌های معاملاتی جدید و پیشرفته افزود. بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته توسعه تکنولوژیکی سیستم‌های معاملاتی اثر مثبتی بر نقدشوندگی بازار دارد.

از جمله اثرات استفاده از معاملات الکترونیکی عبارتند از:

ü     کاهش هزینه معاملات این امر به‌دلیل کاهش در هزینه‌های اضافی (ناشی از کوتاه شدن روند اجرای معاملات) است، به‌طوری‌که افزایش در حجم معاملات نیز منجر به افزایش معنی‌داری در سطح هزینه‌ها نشده است.

ü     افزایش میزان نقدشوندگی سیستم‌های الکترونیکی امکان معامله افراد مختلف را با یکدیگر بدون توجه به فاصله مکانی آن‌ها ایجاد کرده‌اند که این به مشارکت بیش‌تر سرمایه‌گذاران و نیز افزایش نقدشوندگی در بازار منجر شده است.

ü     رقابت بیش‌تر وجود معاملات الکترونیک در بازار مالی بسیاری از موانع انجام معامله را در این بازار برداشته است؛

ü     افزیش شفافیت به‌دلیل این‌که معاملات الکترونیکی، منجر به گردش سریع­تر اطلاعات و به شکل الکترونیکی شده است، امکان کشف قیمت دقیق‌تر و شفافیت افزایش یافته است.

بدین ترتیب و همگام با توسعه تکنولوژی در ایران، در سال 1383 با هدف توسعه کاربرد فناوری اطلاعات در بازار سرمایه معاملات اینترنتی به بازار سرمایه معرفی شد. همچنین برخی از کارگزاران نیز در سطح جهانی از سیستم معاملات آن‌لاین (بعد از سال 1997) استفاده کردند و در حال حاضر بیش‌تر کارگزاران از طریق اینترنت به فعالیت خود ادامه می‌دهند.

ب) معاملات اینترنتی

شاید در ظاهر معاملات اینترنتی شبیه به معاملات آنلاین به نظر برسد. اما در واقع تفاوت­هایی بین معاملات اینترنتی و آن­لاین وجود دارد. در برخی کشورها امکان معامله‌ی اینترنتی را نیز به‌منظور افزایش دسترسی سرمایه‌گذاران جزء فراهم آورده‌اند. در معامله اینترنتی، سرمایه‌گذاران از طریق کانال‌های ارتباطی الکترونیکی اقدام به ثبت سفارش و تأیید نتایج معامله‌ی خود می‌کنند. در نوع پیشرفته آن، فرآیند به‌صورت خودکار تکمیل می‌شود. نمونه‌ برجسته‌ این نوع معاملات در کره‌ جنوبی در حال اجراست که در آن کل فرآیند از ثبت، پیگیری آن، اجرای سفارش و تأیید معامله کاملاً خودکار است و بنابراین امکان معامله در کوتاه‌ترین زمان ممکن فراهم است. در مدل‌های کم‌تر توسعه یافته لازم است کارگزار  به‌صورت دستی سفارش‌های اینترنتی را وارد سامانه‌ی معاملات کند.

در معاملات اینترنتی در ایران، سرمایه­گذار از طریق اینترنت سفارش خرید و فروش را به کارگزاری اعلام می‌نماید. کارگزاری با دریافت سفارش و انجام کنترل‌های لازم، سفارش را به­صورت دستی وارد سیستم معاملاتی بورس می‌نماید. در معاملات اینترنتی، سرمایه‌گذار قراردادی با شرکت کارگزاری منعقد می‌نماید، کد کاربری و کلمه عبور دریافت می­کند و بدین ترتیب دیگر نیازی نیست که برای هر خرید یا فروش به شرکت کارگزاری مراجعه نماید. در خصوص پرداخت و دریافت وجه نیز با به صحنه آمدن حساب‌های الکترونیک، این کار هر چند با تاخیر ولی به صورت غیرحضوری انجام می‌شود.

با معاملات اینترنتی، میزان زمان صرف شده برای ارسال اطلاعات به سیستم معاملات به حدود 2 تا 3 دقیقه رسید. یعنی حداکثر ظرف 3 دقیقه سفارش مشتری پس از انجام چند بررسی به دست معامله‌گری که در تالار حضور دارد، می‌رسد. ولی مساله‌ای که هنوز وجود دارد ورود اطلاعات دستی معامله‌گران است. در این حالت با توجه به محدودیت در تعداد ایستگاه‌های معاملاتی، تعداد سفارش‌هایی که هر کارگزار قادر است به سیستم معاملات وارد نماید، محدود می‌شود. این اشکال در مواقعی که تعداد سفارش‌ها بالا می‌رود یکی از محدودیت‌های پیش روی بازار است. به­طور خلاصه باید گفت که با روی کار آمدن معاملات اینترنتی تغییرات گسترده‌ای در نوع خدمات‌رسانی بازار سرمایه پیش آمد. با معرفی این ابزار شرکت‌های کارگزاری وب‌سایت‌های اطلاع‌رسانی و کاربردی تولید کردند. هم‌اینک بیشتر خدمات خود را از این طریق به مشتریان‌شان عرضه می‌نمایند. امروزه بیشتر شرکت‌های کارگزاری در ایران دارای خدمات خرید و فروش اینترنتی هستند.

ج) معاملات آن­لاین

معاملات اینترنتی، به علت وجود مراحل دستی، سرعت دریافت اطلاعات بازار و ارسال سفارش پایین است. در دسترسی مستقیم، تمامی فعالیت‌های کارگزاری برای بررسی سفارش‌های سرمایه­گذار و ارسال آن به بورس نیز مکانیزه شده است. منظور از دسترسی مستقیم به بازار دسترسی بدون واسطه سرمایه­گذاران به بازار با بهره­گیری از تسهیلات الکترونیکی مناسب است. به‌عبارت دیگر فرآیندی است که سرمایه­گذار در چارچوب آن از طرف خود و به‌طور مستقیم به ارسال سفارش به سیستم معاملات اقدام می‌کند.

منظور از معاملات آنلاین ارتباط برخط همیشگی و در همه جا و حتی از طریق تلفن‌های همراه است. امکان اشتباه کم می‌شود چون معامله برخط از ارتباط شفاهی با کارگزار در محیطی که اغلب بسیار شلوغ است مبرا است. با بکارگیری این فن‌آوری، سرمایه‌گذار بدون مراجعه به کارگزاری و بانک، می‌تواند سفارش‌های خرید و فروش اوراق بهادار و دریافت و پرداخت وجوه را به سرعت انجام دهند.

اگر بخواهیم نگاهی دقیق به چرخه الکترونیک داده‌ها در فرآیند معاملات آنلاین داشته باشیم، می‌توان گفت در معاملات آنلاین تمام عملیاتی که در روش سنتی و روش معاملات اینترتی اوراق بهادار به صورت دستی و دخالت نیروی انسانی انجام می‌شد، کاملاً‌ مکانیزه شده و همه امور با استفاده از بسترهای امن مخابراتی و در کسری از ثانیه انجام می‌شود. به طور خاص می‌توان برای معاملات آنلاین تعریف زیر را داشت:

"معاملات آنلاین" به فعالیت‌هایی اطلاق می شود که در آن سرمایه­گذاران به­طور مستقیم سفارش‌های مبادله اوراق بهادار را از طریق کانال‌های ارتباطات الکترونیکی شامل اینترنت و تلفن همراه وارد می‌کنند. این فرآیند به­طور کامل خودکار بوده و سفارش­ها بعد از انجام کنترل­های لازم به­صورت خودکار به سیستم معاملاتی بورس اوراق بهادار تهران یا فرابورس ایران برای انجام معامله ارسال می­شود.

در معاملات آنلاین، سرمایه­گذار در کسری از ثانیه، داده‌های بازار شامل قیمت و حجم اوراق بهادار را دریافت می‌کند. در این روش، از زمان کلیک کردن دکمه ارسال سفارش، سفارش سرمایه­گذار بعد از انجام کنترل‌های لازم در کارگزاری در کسری از ثانیه در سیستم معاملاتی بورس ثبت می‌شود.

به‌طور کلی روش‌های مختلف دسترسی به بازار با ایجاد امکان انتقال مستقیم سفارش‌ها به بازار به‌طور لحظه‌ای، کنترل کاربران بر تصمیم‌های معاملاتی‌شان را افزایش می‌دهد و باعث کاهش دوره تاخیر اجرای سفارش می‌‌شود. این امر همچنین موجب تسهیل ایجاد بازار رقابتی در سطح جهانی شده و با فراهم آوردن امکان به‌کارگیری استراتژی‌های پیچیده سرمایه‌گذاری‌ و پوشش ریسک در سطح جهان طی چند میلی‌ثانیه، منافع بسیاری را عاید مشارکت‌کنندگان بازار و مشتریان آن‌ها کرده است. استفاده از سیستم‌های الکترونیک مزایای نظارتی نیز دارد که از جمله می‌توان به امکان تهیه اطلاعات مربوط به پیگیری سفارش، افزایش شفافیت معامله و ارتقای قابلیت‌های بازار، کارگزاران و سایر اعضای بازار برای ایجاد و به‌کارگیری ابزارهای مدیریت ریسک خودکار اشاره کرد.

 

3- مزایای معاملات آنلاین

با توجه به قابلیت­ها و خصوصیات معاملات آنلاین، مزایای آن­را می‌توان این­گونه دسته‌بندی کرد.

1- با معاملات آنلاین سرمایه‌گذاران نه تنها از طریق اینترنت بلکه از طریق تلفن همراه، همیشه و در همه جا امکان صدور دستور خرید و فروش سهام را در بازار دارند. با این امکان جدید، ارتباط شفاهی سهامدار با کارگزاران حذف شده و مشکلاتی همچون فراموش کردن دستور خرید سرمایه‌گذاران توسط معامله­گر به دلیل بالا بودن حجم سفارش‌ها و همچنین انجام معاملات به­صورت دستی حل می‌شود. در واقع سرمایه‌گذار در کمترین زمان ممکن می‌تواند سرنوشت دادوستد سهام روزانه خود را به­صورت مستقیم رصد کند و دیگر نیازی نیست که در تماس با کارگزاران، وضعیت سهام خریداری یا فروخته شده را جویا شد.

افزون‌بر این، در معاملات آنلاین تمام مراحل دست و پاگیر معاملات فنی از جمله مراجعه به کارگزاری برای ارائه سفارش خرید و فروش، مراجعه به بانک برای واریز وجه، ارائه فیش بانکی به کارگزار، استعلام کارگزار از بانک برای اطمینان از وصول وجه، دسته‌بندی و ارسال فیزیکی سفارش‌ها به سامانه معاملات و ارائه صورتحساب به مشتری و ... حذف می‌شود. در واقع نقل‌و‌انتقال وجوه، بدون نیاز مراجعه به کارگزاری و بانک، در کوتاه‌‌ترین زمان ممکن انجام می‌شود.
2- سرمایه‌گذار این اطمینان را خواهد داشت که سفارش‌های وی در زمان موردنظر وارد سامانه معاملات می‌شود.
3- همواره اختلاف میان مشتریان و کارگزاران از جمله مشکلات موجود و اصلی بین دو گروه از فعالان بازار سرمایه بوده است. حال آن­که در روش معاملات آنلاین به­دلیل اینکه ارسال سفارش‌های خرید و فروش با خود سرمایه‌گذاران است، در عمل اختلاف احتمالی مشتریان و کارگزاران به­ویژه در خصوص زمان عمل به سفارش حذف می‌شود.
4- در سیستم سنتی صدور تمام سفارش‌های خرید و فروش به 700 ایستگاه معاملاتی محدود بود، ولی با راه‌اندازی معاملات آنلاین به دلیل اینکه مشتریان خود نسبت به صدور سفارش اقدام می‌کنند، در عمل تعداد نقاط ورود سفارش در سامانه معاملات افزایش یافته است.

5- در معاملات آنلاین به­دلیل دخالت مستقیم مشتری در فرآیند انجام معامله، ریسک انجام نشدن معامله در سامانه معاملات کاهش می‌یابد که با این شرایط رغبت سرمایه‌گذاران جدید برای ورود به بازار سرمایه و معامله مستقیم هم می‌تواند افزایش یابد.

6- معاملات آنلاین به نفع کارگزاران هم می‌تواند باشد چراکه با حذف و ورود اطلاعات دستی توسط کارگزاری‌ها، هزینه نیروی انسانی و دیگر هزینه‌های این شرکت‌ها، کاهش می‌یابد و آنها این هزینه را می‌توانند صرف توسعه خود کنند.
7- با وجود مجهز بودن معاملات بر خط به امضای دیجیتال، این سامانه از امنیت لازم برخوردار است.
8- یکی از مزایای معاملات آنلاین لحظه‌ای بودن آن است تا جایی­که برخلاف روش‌های سنتی، تمام عملیات از جمله ارسال سفارش‌های خرید و فروش، دریافت صورتحساب، ارسال سفارش با تلفن همراه، ارسال سفارش با تلفن، ارتباط با بانک و ارتباط کارگزار با بورس همه به­صورت لحظه‌ای صورت می‌گیرد؛ یعنی نه تنها عملیات خرید و فروش اوراق بهادار، بلکه عملیات بانکی به­صورت لحظه‌ای انجام می‌شود.

9- سرمایه‌گذار مطمئن است اطلاعاتی که دریافت می‌کند، لحظه‌ای است و هیچ تاخیری ندارد و افرادی زودتر از او به این اطلاعات دسترسی ندارد و این باعث بهبود فضای رقابتی می‌شود.

10- سرمایه‌گذاران می‌توانند اطلاعات صورت‌حساب خود را در لحظه مشاهده نمایند.

11- تصمیم‌گیری خریدار و فروشنده متاثر از اطلاعات و تحلیل خود آنهاست نه افراد معامله‌گر کارگزاری.

12- چون تمام امور الکترونیک است، می‌توان سفارش‌های برنامه ریزی شده (خودکار) تعریف کرد که در آن صورت تعداد معاملات، به شدت افزایش خواهد یافت.

13- سیستم­های معاملات انلاین به­گونه‌ای عمل می‌کند که با حداقل پهنای باند اینترنت کار می‌کند. به همین دلیل از تمام نقاط کشور و دنیا می‌توان به این سیستم متصل شد و سفارش‌های خرید و فروش اوراق بهادار را در لحظه ارسال کرد. بنابراین این معاملات توسعه بازار سرمایه را تسریع می­کند.



[1] انقلاب اول بازار سرمایه به اجرای سیاست‌های اصل 44 مربوط می‌شد.

[2]. Open outcry