افزایش نقدشوندگی مستلزم وجود سهام شناور آزاد کافی به منظور معامله روان سهم توسط سرمایه گذاران در بازار بورس است. در ایران، همانند بسیاری از کشورها، بیشتر سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس در اختیار سهامداران عمده یا فعالان حقوقی قرار دارد. 
    براساس آمارهای غیررسمی، حدود 80 درصد سهام در بورس تهران در اختیار مالکان عمده قرار دارد که عمدتا بلوکه بوده و گردش در بازار ندارد؛ رقم عمده ای که در مقایسه با بسیاری از بازارهای مالی حتی در کشورهای در حال توسعه کاملاتامل برانگیز است. با وجود الزامات برای عرضه عمومی سهام، بسیاری از سهامداران کنترل کننده تمایل ندارند سهام شرکتشان در بازار عرضه شده تا معامله شود. درخصوص این مساله و به طور کلی موضوع مهم سهام شناور آزاد شرکت ها با سید روح الله حسینی مقدم، سرپرست مدیریت امور ناشران بورس اوراق بهادار تهران گفت وگو کرده ایم که در ادامه حاصل آن را می خوانید:


    
    سهام شناور آزاد چیست و در عمل چگونه تعیین می شود؟
    بنا به تعریف، سهام شناور آزاد به نسبتی از سهام یک شرکت که در بازار قابل معامله است و با اهداف مدیریتی توسط سهامداران کنترل کننده نگهداری نمی شود و در فرآیند معاملات حضور دارد، گفته می شود. عرضه و تقاضای این بخش از سهام است که قیمت سهام شرکت را تعیین می کند و قابلیت نقدشوندگی سهام را نشان می دهد و بخش بلوکه شده به دلیل عدم حضور در فرآیند عرضه و تقاضای روزانه، در نوسان و تعیین قیمت سهام تاثیری ندارد.


    موسسه مورگان استنلی، سهام شناور آزاد را به صورت درصدی از سرمایه شرکت که به منظور خرید در دسترس سرمایه گذاران بین المللی قرار دارد، تعریف می کند. هم چنین این موسسه تاکید می کند که سهام شناور آزاد نسبتی از سهام یک شرکت است که در بازار قابل معامله است و با اهداف مدیریتی توسط سهامداران استراتژیک نگهداری نمی شود. موسسه مزبور، سهامداران را در یک تقسیم بندی کلی به دو دسته سهامداران استراتژیک و غیراستراتژیک تقسیم می کند. سهامداران استراتژیک، معمولابا اهداف مدیریتی و بلندمدت در سهام شرکت ها سرمایه گذاری می کنند و سهام متعلق به آنها سهام شناور آزاد تلقی نمی شود. معمولااین سهامداران عبارتند از دولت، شرکت های وابسته به دولت، صندوق های سرمایه گذاری دولتی، مدیران و اعضا، هیات مدیره شرکت و بستگان آنها، موسسین شرکت، کارکنان شرکت (که به آنها سهام وکالتی غیرقابل فروش اعطا شده باشد مثلاسهام کارمندی یا کارگری) و شرکت های زیرمجموعه (در صورتی که سهام شرکت اصلی را خریداری کرده باشند). 
    سهامداران غیراستراتژیک، سهامدارانی هستند که هدف اصلی آنها از خرید و فروش کسب سود است و از خرید سهام یک شرکت اهداف مدیریتی ندارند. معمولااین سهامداران عبارتند از: اشخاص حقیقی و حقوقی، صندوق های سرمایه گذاری، صندوق های بازنشستگی (صندوق های شرکت های تابعه و وابسته یک شرکت در این گروه نیستند)، شرکت های بیمه (در صورتی که هدف شرکت های بیمه بنگاه داری باشد، به عنوان سهامداران استراتژیک شناخته می شوند)، صندوق های تامین اجتماعی و صندوق های سرمایه گذاری پرمخاطره. در ایران هم سهام شناور آزاد از اوایل دهه هشتاد وجهه قانونی و مقرراتی پیدا کرد و از آن سال ها سهام شناور آزاد شرکت ها محاسبه و منتشر شد. تعیین درصد دقیق سهام شناور آزاد شرکت ها همواره چالش برانگیز بوده است و به همین دلیل، تغییراتی را در نحوه محاسبه آن شاهد هستیم. در حال حاضر و براساس اصلاحیه دستورالعمل پذیرش در بورس اوراق بهادار تهران و مطابق تبصره ذیل بند 3 ماده 6 دستورالعمل پذیرش اوراق بهادار (مصوب 1 دی 1386 هیات مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار) هر یک از موارد زیر در صورتی که مجموعا بیشتر یا مساوی 5 درصد کل سهام شرکت باشد، جزء سهام شناور تلقی نمی شود:


    الف- سهام نگهداری شده توسط هر یک از سهامداران
    ب- سهام متعلق به سهامداران خانوادگی (اقوام نسبی درجه اول از طبقات اول و دوم)
    ج- سهام متعلق به اشخاص حقوقی هم گروه با مالکیت مستقیم یا غیرمستقیم.»
    در عمل، پس از تهیه فهرست همه سهامداران شرکت های پذیرفته شده در بورس، اقلام فوق خارج شده و باقیمانده به عنوان درصد سهام شناور آزاد شرکت گزارش می کنند. بر اساس مصوبه شورای عالی بورس، سازمان بورس و اوراق بهادار متولی محاسبه سهام شناور آزاد محسوب می شود.


    رابطه میزان سهام شناور آزاد با تصمیم گیری سرمایه گذاری برای انتخاب سهام چیست؟ و آیا میزان سهام شناور آزاد با میزان عمق بازار و امکان دستکاری قیمت ها در یک سهام مشخص رابطه مشخصی دارد؟


    سهام شناور آزاد یکی از متغیرهای اثرگذار بر افزایش نقدشوندگی، عمق و کارآیی بازار است. نقدشوندگی بیشتر مستلزم سطح سهام شناور آزاد بالاتر برای شرکت هاست. مطالعات هم نشان می دهد افزایش سهام شناور آزاد موجب کاهش امکان دستکاری قیمت، کاهش ریسک نقدشوندگی و دستیابی به قیمت عادلانه نزدیک به ارزش ذاتی می شود. 


    برای سرمایه گذاران خیلی مهم است میزان سهام شناور آزاد یک شرکت پذیرفته شده در بورس را بدانند؛ زیرا یک شاخص مهم در تعیین نقدشوندگی سهام آن شرکت است. سهام با نقدشوندگی بالامی تواند با هزینه کمتر (منظور در محدوده نوسان کوچک تر) دادوستد شود، در حالی که پایین بودن سهام شناور آزاد علامتی است از نقدشوندگی کم که هم بر خریداران و هم بر فروشندگان اثر می گذارد.


    دسترسی به شمار بیشتری از سهام شرکت برای انجام معاملات، خریداران و فروشندگان بیشتری را قادر به مشارکت در بازار می سازد. سهام شناور آزاد اندک حکایت از آن دارد که مقدار کمی از سهام شرکت در دسترس است و در نتیجه تعیین قیمت منصفانه در زمان کوتاه برای خریداران و فروشندگان میسر نیست. 


    به طور کلی می توان مزایای افزایش سهام شناور آزاد را برای سرمایه گذاران به صورت زیر بیان کرد: 1- کاهش امکان دستکاری قیمت و دخالت در قیمت های بازار، 2- کاهش ریسک نقدشوندگی، 3- عادلانه تر شدن قیمت سهام شرکت و نزدیک شدن آن به ارزش ذاتی. با درک این موضوع در دهه اخیر، بسیاری از بورس ها برای اینکه شاخص آنها بیانگر وضعیت دقیق تری از بازار باشد، سهام شناور آزاد را در فرمول محاسبه شاخص دخالت داده اند. به این منظور، ابتدا تعریف دقیقی از سهام شناور آزاد ارائه کرده اند که در آن به طور مشخص به دو گروه از سهامداران استراتژیک و غیراستراتژیک، اشاره شده است. بر اساس تجربه بورس های مختلف، در تمامی بورس ها استفاده از سهام شناور آزاد در محاسبه شاخص، در جهت منافع سهامداران ارزیابی شده است و آن را از عوامل مهم در شفاف سازی و واقعی تر کردن شاخص بازار دانسته اند. ذکر این نکته ضروری است که از ابتدای سال 1388 شاخص 30 شرکت بزرگ مبتنی بر سهام شناور آزاد در بورس تهران هم محاسبه می شود. 
    

ادامه دارد.....