Blue Chip Index

شاخص ابزاری است که وظیفه ارائه تصویر مناسبی از روند هر بازار، توانایی ارزیابی گذشته و در مواردی پیش­بینی آینده را بر عهده دارد. تجزیه و تحلیل دقیق روند قیمت سهام شرکت­های مختلف نیازمند شاخص­هایی با کارکردهای متنوع است و از همین رو امروزه شاخص­های بسیار متنوعی در بورس­ها محاسبه و منتشر می­شود. نحوه محاسبه شاخص نیز با هدف کارایی بیشتر و ارائه تصویری دقیق­تر از فرآیند عملکرد شرکت­ها و بورس، به­ویژه از دهه 90 میلادی دستخوش تغییرات زیادی شده است؛ به همین دلیل می­توان کارایی شاخص­های مختلف را به چالش کشید و دقت نماگری آنها را مورد بررسی قرار داد. بورس­ها برای دستیابی به کارایی بیشتر و شاید در حل چالش­های مطرح شده، شاخص­های جدید را با توجه به طبقه مورد بررسی، و همچنین پارامتر اثرگذار در محاسبه طراحی کردند. در این شیوه، شاخص­ها بر حسب اهداف خود، نماگری قیمت سهام گروهی از شرکت­ها را شامل می­شوند و به همین ترتیب قابل تفکیک هستند؛ شاخص­های بخشی، شاخص شرکت­های منتخب و شاخص­های مرکب از آن جمله هستند.

اما از نظر متغیرهای استفاده شده نیز شاخص­ها طبقه­بندی می­شوند. بطور معمول شاخص­های بورس دو متغیر قیمت و درآمد کل را مورد بررسی قرار می­دهند که به ترتیب شاخص قیمتی سهام و شاخص درآمد کل نام گرفته­اند. هرچند شاخص­های محاسبه شده در بورس­های جهان بسیار متنوع هستند، اما این تنوع بیش از آنکه ناشی از شیوه محاسبه باشد، مربوط به دامنه شمول آنها است. در حقیقت روش­های محاسبه شاخص، بویژه شاخص قیمت بسیار به یکدیگر شبیه هستند و تنها در جزئیات تفاوت اندکی دارند. اما بورس­ها طی دهه اخیر برای واقعی­تر کردن شاخص و برای آنکه بتواند آدرس درستی به سرمایه­گذاران و تصمیم­سازان ارائه کنند پا را فراتر نهاده و از تغییر ملاک وزن­دهی شاخص با استفاده از معیار سهام شناور آزاد و یا حتی حذف شرکت­هایی که در یک دوره زمانی خاص دادو ستد نمی­شوند، استفاده می­کنند.

بورس اوراق بهادار تهران نیز از فروردین ماه 1369 اقدام به محاسبه و انتشار شاخص قیمت کرده است. در گذر زمان شاخص­های قیمتی دیگری به جمع نماگرهای بورس تهران اضافه شدند و حتی در دوره­هایی بنا به ضرورت، شیوه محاسبه شاخص در بورس تهران اصلاح شد که در مواردی مورد توجه منتقدان قرار گرفته و در تحقیقات مختلفی چه پیش از اصلاحات انجام شده و چه پس از آن، کارایی آن مورد تردید قرار گرفته است.

در ادامه سعی در معرفی، اهمیت و ضرورت محاسبه شاخص سهام ممتاز شده است. شاخص سهام مرغوب یا ممتاز (blue chip) یکی دیگر از شاخص­های بخشی است که برای ارائه تصویر دقیق از بازار محاسبه می­شود که از فیلترهای مختلف برای انتخاب شرکت­های مورد بررسی استفاده می­شود. شیوه انتخاب شرکت­ها یا سهام مرغوب در بورس­های مختلف متفاوت است. اما در حالت کلی می­توان گفت شرکت­های حاضر در شاخصblue chip  شرکت­هایی هستند که محصولات و خدمات­شان در سطح گسترده­ای عرضه می­شود و کیفیت محصولات آنها نیز بالا است. همچنین به شرکت­هایی مشهور هستند که از جریانات نزولی قیمت­ها و شرایط بد اقتصادی به سلامت می­گذرند و حتی در مواجهه با شرایط نامناسب اقتصادی عملکردی همراه با سود خواهند داشت و یا حداقل رشد قابل اتکا و باثباتی را در پی خواهند داشت و یک سرمایه­گذاری با نوسان اندک شناخته می­شوند. همین عامل موجب می­شود تا سرمایه­گذاران، شرکت­های blue chip را برای یک پرتفوی یا سبد سهام با رشد ثابت و دائمی خریداری کنند.

همچنانکه اشاره شد روش و شیوه انتخاب شرکت­ها برای شاخص سهام مرغوب متفاوت است. به­عنوان مثال شرکت خدمات مالیUBS  شرکت­هایی را در نظر می­گیرد که حداقل 4 خصیصه ارزش بازار بیش از 5 میلیارد دلار، مشهور به ثبات و ارائه خدمات و کالاهای با کیفیت، پیشرو در صنعت، رشد سود و درآمد طی یک دوره بلندمدت را داشته باشد. شرکت­هایی با این شرایط در محاسبه آن شاخص دخالت داده خواهند شد.

در ایران نیز به تأسی از ادبیات بازار سرمایه بین­المللی، شاخص­هایی با همین مضمون محاسبه و منتشر می­شود. شاخص پنجاه شرکت فعال­تر یا برتر تا چندی پیش به­عنوان شاخص blue chip به فدراسیون جهانی بورس­ها گزارش می­شد.

این شاخص نشان­دهنده سطح عمومی قیمت 50 شرکت فعالتر بورس تهران است که در دوره­های 3 ماهه انتخاب می­شوند. آنچه در انتخاب 50 شرکت مزبور، بیشترین اهمیت را دارد، تعداد روزهای دادوستد شرکت­ها است که حکایت از آن دارد که در محاسبه این شاخص میزان نقدشوندگی یا فعالیت شرکت در بورس، ملاک اصلی برای گزینش 50 شرکت است و از این­رو به آن شاخص 50 شرکت فعالتر می­گویند. اما آنچه موجب تعجب می­شود حضور شرکت­هایی که از ساختار مالی مناسب، شرایط عملکردی خوب، سودآوری و چشم­انداز آتی سودآوری برخوردار نیستند در بین شرکت­های حاضر در این شاخص است. لازم به­ذکر است که یک شاخص ممکن است به­عنوان یک ابزار معاملاتی که ارزش و قیمت آن از سایر ابزارها باشد، مورد استفاده قرار گیرد و یا حتی می­تواند معیاری برای اندازه­گیری عملکرد پرتفوی مانند پرتفوی صندوق­های سرمایه­گذاری مشترک استفاده شود که حضور شرکت­های بدون پتانسیل در جمع50 شرکت، عملکرد صندوق­ها، ابزارها یا پرتفوی را در معرض خطر قرار می­دهد. این در حالیست که بررسی تجربه بورس­های اوراق بهادار در کشورهای مختلف نشان می­دهد که شناسایی شرکت­های ممتاز یا دارای موقعیت برتر، اغلب بر پایه معیارهای قدرت نقدشوندگی سهام، میزان تأثیرگذاری شرکت بر بازار و برتری نسبت­های مالی آن شرکت است که گویای واقعی­تری از وضعیت شرکت­ها و آینده آنهاست. در این میان بورس اوراق بهادار تهران فهرستی از 30 شرکت بزرگ خود را در مقاطع 3 ماهه اعلام می­کند. شاخص 30 شرکت بزرگ شاخصی است که بصورت میانگین وزنی و براساس سهام شناور آزاد محاسبه شده و عملکرد 30 شرکت بزرگ پذیرفته شده در بورس تهران را اندازه­گیری می­کند.

انتخاب شرکت­های حاضر در این شاخص، براساس ارزش بازار و معیارهای نقدشوندگی انجام می­شود. در این شاخص، سهام 30 شرکت از میان 100 شرکت بزرگ بورس که خود از شرکت­های بزرگ کشور محسوب می­شوند و به نوعی در صنعت خود پیشرو هستند با این شرط که 3ماه از پذیرش آن گذشته باشد، انتخاب می­شوند. نکته قابل تأمل، ارزش معاملات شرکت­ها است که در 6 ماه گذشته باید بیش از 25 درصد میانگین ارزش ماهانه معاملات 100 شرکت بزرگ در همان دوره باشد. سهام شناور آزاد نیز معیاری است که در انتخاب شرکت­ها اهمیت دارد.

بررسی­ها نشان می­دهد که طی دوره 6 ماهه اخیر شاخص 30 شرکت بزرگ علاوه ­بر آنکه بزرگترین، مشهورترین و مهمترین شرکت­های بورسی را شامل می­شود، گزارش دقیق­تری از وضعیت سرمایه­گذاران و بورس تهران ارائه می­داد. این شاخص می­تواند مبنای سرمایه­گذاری صندوق­های سرمایه­گذاری مشترک شاخصی هم باشد؛ چراکه وضعیت مناسب­تری از اقتصاد کشور ارائه می­کند و به­نظر می­رسد که ترکیب متنوعی از تعداد شرکت­ها را نیز دارا است. همچنین از آنجاکه این شاخص از سال 1389 محاسبه می­شود، دستخوش اصلاح روش شاخص نیز شده است و دیگر انتقادی نسبت به روش و رویه مورد استفاده نیز وجود ندارد. هرچند برای آنکه این شاخص به شاخص سهام مرغوب یا ممتاز نزدیک­تر شود می­توان پارامترهای دیگری مانند رشد سودآوری 2سال گذشته شرکت­های منتخب را به آن اضافه کرد تا شاخص 30 شرکت بزرگ بورس تهران را که به­نظر از استدلال و منطقی قوی­تر در محاسبه برخوردار است به عنوان شاخص سهام مرغوب محاسبه و منتشر شود.

اما براساس نتایج بررسی­ها و مطالعات صورت­گرفته، باید بپذیریم شاخص­های مختلف بورس تهران هیچگاه آدرس درستی از واقعیت اقتصاد ایران ارائه نداده است که دلایل آن را می­توان جایگاه بورس و بازار سرمایه در اقتصاد ملی، عدم استفاده از روش­های روزآمد در محاسبه شاخص مانند دخالت سهام شناور آزاد و حذف شرکت­های راکد و شرکت­های سرمایه­گذاری، کم­بودن تداد داده­ها برای بررسی دقیق­تر و ... جستجو کرد. این درحالیست که با گسترش روزافزون بازار سرمایه در کشور، اقبال سرمایه­گذاران با نگرش­های سرمایه­گذاری متفاوت به بازار، ضرورت داشتن شاخص سهام ممتاز که با استفاده از تکنینک­ها و شیوه­های مدرن محاسبه می­شود، کاملاً احساس می­شود.