طبقه بندی ریسک های مضاعف در بازار اوراق بهادار ایران


نویسنده: سید روح الله حسینی مقدم


    علاوه بر ریسک های موجود در بازار های اوراق بهادار که از اجزای ذاتی آن هاست (که در همه بازارها عمومیت دارد) مانند ریسک سیستماتیک (یا ریسک بازار و یا ریسک کاهش ناپذیر)، ریسک غیر سیستماتیک (یا ریسک کاهش پذیر و یا ریسک شرکت) و ریسک نقد شوندگی، ریسک ها یا مخاطرات دیگری در بازار اوراق بهادار ایران وجود دارد که به نظر می رسد از مختصات این بازار است.هدف از ارایه این تفکیک و طبقه بندی، اضافه تعاریف نوین در ادبیات مالی نیست بلکه تمرکز بر خصیصه های بومی بورس ایران است. در ذیل به تشریح این طبقه بندی از ریسک می پردازیم:
    
    1- ریسک فراسیستماتیک
    
     شامل آن دسته از اخبار و رویدادهایی است که تاثیر آن مشابه متغیرهای موثر بر بازار است و ریسک سیستماتیک را در بازار موجب می شود اما جنس و حوزه این متغیرها اندکی متفاوت است. هر دو این متغیرها اتمسفر و فضای عمومی بازار را تحت تاثیر قرار می دهند. اما بازار کنونی سهام ایران متفاوت از مکانیزم های رایج عمل می کند و عوامل موثر بر آن نیز تا حدودی متفاوت از سایر بازارها هستند که جای تامل دارد. به عنوان نمونه تغییر دولت یا مجلس ها بر فضای عمومی بازار تاثیر می گذارد که این اثر زمان ماندگاری آن محدود است. اما رویدادهایی در حوزه دیپلماسی بین المللی نظیر پرونده هسته ای ایران چه از نظر عمق و چه از نظر زمان تاثیراتی فراتر از ریسک سیستماتیک بر بازار دارد.
    
    2- ریسک قانونی
    
     یکی دیگر از ریسک های موجود که فضای بازار سهام ایران را در برگرفته است، ریسک ناشی از قوانین و مقررات موجود است. این ریسک ناشی از برقراری قوانین درخصوص نحوه معامله در بازار سهام ایران است. قیمت سهام ایران در چارچوب یا محدوده نوسانی خاصی حرکت می کند. زمانی این محدوده در بورس پنج درصد ولی امروزه به دو درصد تقلیل یافته است. اما در سه زمان مشخص حد نوسان برداشته می شود و سامانه معاملاتی قیمت های خارج از این محدوده را نیز می پذیرد که این سه زمان عبارتند از:
    
    1- بازگشایی نماد معاملاتی پس از مجمع عمومی عادی سالانه (تقسیم سود) 2- پس از برگزاری مجمع عمومی فوق العاده (افزایش یا کاهش سرمایه) 3-تعدیل مثبت یا منفی عایدی هر سهم به میزان بیش از 10 درصد.
    
    در هر سه زمان اشاره شده، این امکان برای همه فعالان بازار وجود دارد تا سفارش های خرید و فروش خود را خارج از محدوده نوسان موجود ارایه کنند. اما کوچکی و عمق کم بازار سهام که نشان از عدم کارایی است موجب می شود تا بعضا قیمت های غیرمنطقی برای سهام در نظر گرفته شود. از نظر مکانیزم بازار این مساله بدون اشکال است زیرا در هر صورت بازار پس از مدتی اشتباه خود را برطرف می کند. اما این رویداد چیزی جز دستکاری قیمت به نظر نمی آید. مثال از این دست در بازار کم نیست. ریسکی که سهم و سرمایه گذار را تهدید می کند، آن است که در شرایط کنونی با توجه به نبود نظارت کافی امکان دستکاری قیمت ها در چنین روزهایی وجود دارد.
    
    3- ریسک اطلاعاتی
    
    خطر دیگری که سرمایه فعالان بازار سهام ایران را تهدید می کند از مقوله اطلاعات و اطلاع رسانی نشات می گیرد که در زیر به تفکیک آن می پردازیم:
    
    الف) ریسک برای سرمایه گذاران مبتدی
    
    بازار سهام ایران بازاری نوپا و در حال تکوین است. بازاری که به دلیل نبود ابزارهای علمی و فنی، مدیریت ریسک و بازده در آن به سختی صورت می گیرد. از طرف دیگر با توجه به حضور سرمایه گذاران جدید، مبتدی و فاقد مهارت کافی در معاملات و اطلاعات در این بازار بر ریسک موجود می افزاید. در شرایط حاضر که انبوهی از شهروندان ایرانی که سابقه و تجربه خرید سهام و سایر دارایی های مالی (به جز محصولات بانکی) را ندارند به تدریج وارد بورس می شوند و مورد تهدید این ریسک بزرگ قرار می گیرند. ریسکی که سرمایه و روان این دسته از افراد را تهدید می کند علاوه بر مجموع ریسک های معمول سیستماتیک، غیر سیستماتیک و نقد شوندگی است. این افراد به دلیل عدم آشنایی و یا آشنایی سطحی در بازار دچار آسیب هایی می شوند که با توجه به شرایط بازار، اجتناب و فرار از آن به سختی امکان پذیرخواهد بود.
    
    ب) ریسک مبدا اطلاعاتی
    
    در حال حاضر که بسیاری از سرمایه گذاران بازار سهام ایران در ابهام معامله می کنند; متاسفانه برای آنان شایعات بیش تر از تجزیه و تحلیل صورت های مالی ارجحیت یافته است. نگاهی به نوسانات قیمتی بسیاری از شرکت ها بیانگر و موید این مطلب است که اطلاعات از ناحیه شرکت ها به موقع به بازار ارایه نمی شود. بعضا شاهد این رویه در شرکت ها هستیم که فاصله ارایه گزارش های فصلی آن ها از زمان قانونی آن زیاد است. عمده دلیل آن عدم کارایی در قانون است. ریسکی که در این شرایط سرمایه گذار و سرمایه او را تهدید می کند، ارایه گزارش عایدی هر سهم پس از مدت طولانی و فاصله آن از شرایط مورد انتظار است.ارایه به موقع اطلاعات و ارایه تغییرات در پیش بینی درآمد ها و هزینه های شرکت از وجود و بروز این ریسک جلوگیری می کند و در آن صورت تنها ریسک موجود، ریسک تحلیل و ارزشگذاری است.
    
    ج) ریسک واسطه های اطلاعاتی
    
    نقش واسطه ها در شفافیت اطلاعاتی و اطلاع رسانی بسیار مهم است. فاصله میان زمان ارایه اطلاعات از سوی مبدا اطلاعاتی و انتشار در بازار نباید زیاد باشد. به نظر می رسد که تعداد اندک واسطه های اطلاعاتی در بازار موجب می شود تا عده ای پیش از دیگران اقدام به واکنش نسبت به سایر فعالان بنماید که این مساله موجب می شود تا سرمایه گذاران و سهام داران ناخواسته دچار ریسک های دیگری شوند که کیفیت آن با ریسک های معمول متفاوت است. افزایش تعداد واسطه های اطلاع رسان، نظم در اطلاع رسانی و تدوین استانداردهای لازم می تواند در کاهش این ریسک موثر باشد.