به دنبال تحولات اقتصادی و اجتماعی دهه 1340 و شروع حرکت اقتصاد ایران به سمت اقتصاد مبتنی بر بازار و افزایش فعالیت‌های صنعتی در آن دوره که تامین مالی آن بدون شک نیازمند بازارها و ابزارهای جدید بود، ایجاد بورس اوراق بهادار در دستور کار قرار گرفت و قانون تاسیس بورس اوراق بهادار در اردیبهشت 1345 به تصویب مجلس شورای ملی رسید و پس از آن بورس اوراق بهادار تهران به عنوان یکی از ابزارهای متکی به نظام بازار آزاد با هدف تشویق مناسب بخش خصوصی در ایران تاسیس شد و از بهمن ماه 1346 فعالیت خود را با پذیرش سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران، شرکت نفت پارس، اوراق قرضه دولتی، اسناد خزانه و اوراق قرضه عباس­آباد به طور رسمی آغاز کرد. بورس اوراق بهادار تهران تا سال 1384 در چارچوب ساختار تعیین شده در قانون مزبور فعالیت می­کرد. در این ساختار سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران به عنوان تنها رکن اجرایی، با شخصیت حقوقی مستقل غیر انتفاعی، مسئولیت اداره بورس را به عهده داشت. این سازمان را هیئت مدیره‌ی هفت نفره‌ای اداره می‌کرد که توسط مجمع عمومی اعضا انتخاب می‌شدند. هیئت مدیره هم دبیرکل بورس را به عنوان بالاترین مقام اجرایی انتخاب می­کرد. 

نظارت بر فعالیت سازمان کارگزاران بورس تهران هم بر عهده شورای بورس، به عنوان بالاترین رکن تصمیم‌گیری و مسئول و ناظر حسن اجرای قانون تأسیس بورس اوراق بهادار، قرار داشت.

 

قانون تاسیس بورس اوراق بهادار، در سال 1384 و با توجه به ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای جدید بازار اوراق بهادار مورد بازنگری قرار گرفت و در آذرماه همان سال، قانون جدید با عنوان قانون بازار اوراق بهادار به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.

ارکان تشکیل­دهنده بازار اوراق بهادار در قانون جدید عبارتند از:

الف) شورای عالی بورس و اوراق بهادار

 شورای جدید بالاترین رکن بازار اوراق بهادار است که بر اساس قانون وظایف زیر را به عهده دارد:

1- تصویب سیاست­های کلان و خط مشی بازار اوراق بهادار

2- اتخاذ تدابیر لازم برای ساماندهی و توسعه بازار

3- اعمال نظارت عالیه بر اجرای قانون

4- تصویب ابزارهای مالی جدید

5- پیشنهاد آیین‌نامه‌های لازم برای اجرای این قانون به هیات وزیران

6- اعطای مجوز پذیرش اوراق بهادار خارجی به بورس

7- اعطای مجوز به بورس جهت معاملات اشخاص خارجی در بورس.

اعضای شورا عبارتند از: وزیر امور اقتصادی و دارایی (به عنوان رییس شورا)؛ وزیر بازرگانی؛ رییس کل بانک مرکزی؛ روسای اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون؛ رییس سازمان بورس و اوراق بهادار (به عنوان سخنگوی سازمان و دبیر شورا)؛ دادستان کل کشور یا معاون وی؛ یک نفر نماینده از طرف کانون‌ها؛  سه نفر خبره مالی از بخش خصوصی به پیشنهاد وزیر امور اقتصادی و دارایی؛ و  یک نفر خبره از بخش خصوصی برای هر بورس کالا به پیشنهاد وزیر ذیربط.

ب- سازمان بورس و اوراق بهادار

   بر اساس قانون بازار اوراق بهادار، نهاد جدیدی تحت عنوان سازمان بورس و اوراق بهادار  ایجاد شد تا زیر نظر شورای عالی بورس به نظارت بر اجرای قوانین و مقررات، تنظیم و تدوین مقررات و انجام دیگر وظایف تعیین­شده در قانون بپردازد. به عبارتی مقام ناظر بازار اوراق بهادار ایران به دو نهاد شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار تقسیم شد. سازمان، موسسه عمومی غیر دولتی است که دارای شخصیت حقوقی و مالی مستقل است و توسط هیئت مدیره پنج نفره اداره می­شود. اعضای هیئت مدیره از میان افراد امین و دارای حسن شهرت و تجربه در رشته مالی منحصراً از کارشناسان بخش غیردولتی به پیشنهاد رییس شورا و با تصویب شورا انتخاب می‌شوند.

نمودار زیر ارکان بازار اوراق بهادار را در یک شمای کلی نشان می­دهد.

 

 [IMG]http://i34.tinypic.com/2nrlyjo.jpg[/IMG]

ج- بورس اوراق بهادار تهران

بر پایه قانون جدید بازار اوراق بهادار، بورس اوراق بهادار تهران نیز از یک سازمان عمومی غیر انتفاعی به شرکت سهامی عام انتفاعی تبدیل شد و عملیات اجرایی را بر عهده گرفت. تشکیل، سازماندهی و ادارة بورس اوراق بهادار؛ پذیرش اوراق بهادار؛ وضع و اجرای ضوابط حرفه‌ای و انضباطی برای اعضاء، تعیین وظایف و مسئولیت‌های اعضاء و نظارت بر فعالیت آنها؛ نظارت بر حسن انجام معاملات اوراق بهادار پذیرفته شده؛ تهیه، جمع‌آوری، پردازش و انتشار اطلاعات؛ و  نظارت بر فعالیت ناشران اوراق بهادار پذیرفته شده از مهمترین وظایف مربوط به آن است.

اداره بورس اوراق بهادار تهران بر عهده هیئت مدیره‌ای است که از هفت عضو تشکیل می‌شود. اعضای هیئت مدیره منتخب مجمع عمومی شرکت هستند و برای دوسال انتخاب می‌شوند. اداره امور اجرایی شرکت هم به عهده مدیرعامل شرکت است که توسط هیئت مدیره انتخاب می‌شود.

سازمان ها و نهادها می توانند با درخواست از شرکت بورس تهران از بروشورهای سرمایه  گذاری تهیه شده استفاده نمایند.