پس از بررسی تجربه بورس‌ها و نتایج پژوهش‌های مختلف و دریافت نظرات کارشناسان بازار سرمایه و کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار در کنار چارچوب پیشنهادی ارایه شده در گزارش تدوین استرتژی‌های بلندمدت در بورس اوراق بهادار تهران، پیشنهاد زیر برای اجرا در بورس تهران که ترکیبی از راهکارهای پیشنهادی است، ارایه می‌شود.


حراج پایانی


توصیه می‌شود برای تعیین قیمت پایانی برای تمام اوراق بهادار قابل معامله در بورس به جای استفاده از حجم مبنا، حراج به‌کار گرفته خواهد شد. نحوه محاسبه قیمت پایانی در حراج بر اساس همان الگوریتمی است که در حال حاضر برای محاسبه قیمت آغازین استفاده می‌شود.


توقف بازار

از آنجاکه فدراسیون جهانی بورس‌ها بدنبال بحران مالی جهانی از همه بورس‌های عضو درخواست کرد تا از رویه‌های هماهنگی در توقف کل بازار استفاده کنند، در شرایطی‌که شاخص اصلی بورس تهران به میزان بیش از 10 درصد طی یک روز معاملاتی نوسان داشته باشد، توقف کل بازار پیشنهاد می‌شود. تشخیص مدت زمان توقف با هیات مدیره بورس خواهد بود. همچنین،

-        هرگاه رویداد پیش‌بینی نشده‌ای مانند نقص در سیستم معاملات، زلزله و غیره روی دهد کل معاملات بازار تا برقراری شرایط عادی متوقف خواهد شد.


-        اگر ناظر، متوجه دستکاری یا تقلب در معاملات شود، نماد سهم به مدت یک‌ساعت متوقف و پس از بررسی و اطلاع‌رسانی توسط وی، حراج 5 تا 15 دقیقه‌ای با دامنه‌ی نوسان 10 درصدی برگزار می‌شود.


از مزایای این روش می‌توان به ایجاد فضایی شفاف‌تر برای انجام معاملات سرمایه‌گذاران اشاره کرد که در حال بسیاری از بورس‌های دنیا این روش را برگزیده‌اند.

 

حراج بعد از بازگشایی مجدد نماد


علاوه بر این پیشنهاد می‌شود برای بازگشایی نمادهای متوقف، از حراج 15 دقیقه‌ای استفاده شود و سپس پس از تعیین قیمت در حراج، معاملات در دامنه نوسان بازار ادامه یابد. در صورتی‌که هیچ سفارشی طی حراج وارد سامانه نشود، سیستم بطور خودکار قیمت پایانی جلسه معاملاتی قبل را به عنوان قیمت جدید اعلام خواهد کرد. رعایت دامنه نوسان در مورد برگزاری حراج همانند شرایط فعلی است؛ بدین معنی که برای سهامی که در حال حاضر بعد از بازگشایی بدون دامنه نوسان هستند، حراج بدون دامنه نوسان و برای سایر بازگشایی‌ها حراج در دامنه نوسان بازار برگزار خواهد شد.

دامنه نوسان

در پی ترکیب راهکارهای رایج در بورس‌های مورد بررسی، به‌ویژه بورس‌های با وضعیت مشابه، سازوکار مرحله‌ای زیر برای دامنه نوسان پیشنهاد می‌شود:


مرحله اول: استفاده از دو دامنه نوسان

 در این سازوکار استفاده از دو دامنه متفاوت برای دوره حراج گشایش و مرحله معاملاتی پیوسته توصیه می‌شود که در این حالت، در مرحله پیش از گشایش دامنه نوسان نسبت قیمت پایانی روز معاملاتی گذشته 5 درصد و در مرحله پیوسته دامنه نوسان نسبت به قیمت گشایش روز معاملاتی جاری 3 درصد خواهد بود. دامنه نوسان بزرگتر در مرحله حراج گشایش امکان کشف ساده‌تر قیمت را به مشارکت‌کنندگان بازار می‌دهد و با دامنه نوسان محدود در مرحله پیوسته امکان کنترل بازار توسط مسوولان بورس وجود خواهد داشت. مدت زمان استفاده از این سازوکار ( که پیشنهاد می‌شود تا پایان سال ادامه داشته باشد) به تشخیص هیات مدیره بورس خواهد بود.


مرحله دوم: استفاده از دامنه پویا و ایستا

در این مرحله برای معاملات پیوسته می‌توان از دامنه پویا ( حداکثر تغییرات مجاز از معامله‌ای به معامله‌ دیگر) استفاده کرد. در این روش تغییرات قیمت یک ورقه بهادار از معامله‌ای به معامله‌ی دیگر بصورت جدول شماره 1 محدود می‌شود و دامنه‌ی نوسان ثابت روزانه نیز به 7 درصد نسبت به قیمت پایانی روز گذشته افزایش خواهد یافت. این روش به سهام شرکت‌هایی که از تعداد زیاد معاملات برخوردار هستند، امکان افزایش یا کاهش قیمت بیشتر را می‌دهد؛ اما برای شرکت‌های که از معامله چندانی برخوردار نیستند، امکان تغییرات قیمت زیاد را فراهم نمی‌کند.


در خصوص میزان تغییرات قیمت از معامله‌ای به معامله دیگر می‌توان از رویه زیر استفاده کرد:

جدول 1: تغییرات مجاز قیمت از معامله‌ای به معامله دیگر

محدوده قیمت سهام (ریال)

تغییرات مجاز (ریال)

تا

1,000

1

بیش از

1,000

تا

2,000

2

بیش از

2,000

تا

3,000

3

بیش از

3,000

تا

5,000

5

بیش از

5,000

تا

8,000

10

بیش از

8,000

تا

10,000

15

بیش از

10,000

تا

15,000

25

بیش از

15000

30

 

همانطور که مشاهده می‌شود نوسان ورقه بهادار 1500 ریالی از معامله‌ای تا معامله دیگر حداکثر 2 ریال است. به منظور ساده‌تر کردن جدول فوق می‌توان از تعداد سطوح قیمتی کمتری بهره گرفت.


به هر حال براساس روش فوق، قیمت یک سهم تنها به میزان مشخصی نسبت به آخرین معامله انجام شده نوسان خواهد داشت. در صورت بروز تجمع خرید و فروش و عدم معامله نیز می‌توان از دو فرآیند زیر استفاده کرد.


-      فرآیند اول استفاده از حراج کوتاه‌مدت است، که در این روش مانند دوره‌ی پیش از گشایش به سرمایه‌گذاران اجازه ورود سفارش برای کشف قیمت در شرایط بدون دامنه نوسان (یا تا سطح دامنه نوسان روزانه تعیین شده مثلاً 10 درصد) داده می‌شود. این دوره می‌تواند بین 5 تا 25 دقیقه متغیر باشد.

-      در فرآیند دوم می‌توان میزان تغییرات مجاز قیمت از معامله‌ای به معامله ‌دیگر را بعد از مدت زمان مشخصی که معامله صورت نگرفته است مثلاً بین 5 تا 15 دقیقه، دو تا سه برابر کرد. حداقل حجم ورقه‌ بهادار برای هر معامله نیز 100 سهم است.


هر چند این روش سازوکاری پیشرفته و پویا محسوب می‌شود، اما نیازمند نظارت دقیق مسوولان بورس و سازمان در جلوگیری از دستکاری قیمت توسط معامله‌گران است.

 

مرحله سوم: استفاده از سازوکار توقف نماد همراه با دامنه نوسان ده درصدی

دامنه نوسان در همه مراحل بازار 10 درصد نسبت به قیمت پایانی روز معاملاتی گذشته است؛ در این مرحله از توقف معاملات ورقه بهادار در شرایط زیر نیز استفاده خواهد شد. 


در این حالت، چنان‌چه یک ورقه بهادار طی سه روز معاملاتی سطوح حداکثری دامنه نوسان را تجربه کند، نماد آن ورقه بهادار به مدت یک ساعت به منظور اطلاع‌رسانی به بازار متوقف شده و در هر حال چه از طرف شرکت اطلاعات جدید ارایه شود یا خیر، حراج 5 تا 15 دقیقه‌ای با دامنه نوسان 10 درصدی برای آن ورقه بهادار برگزار شده و بعد از آن معاملات آن به‌صورت معمول ادامه خواهد یافت. اگر این اتفاق در یک ساعت پایانی معاملات صورت گیرد، نیاز به برگزاری حراج نخواهد بود.